Antara Ta’sis dan Infitah

Awal-awal lagi saya ingin nyatakan bahawa kalimah-kalimah ini mungkin tidak difahami oleh kebanyakan orang. Oleh itu saya tujukannya khusus kepada mereka yang pernah melalui manhaj tarbiah tertentu khususnya tulisan-tulisan Ahmad Rashid.

Tidak semua penulis kitab haraki menggunakan istilah ta’sis atau infitah. Ta’sis dari perkataan assasabererti pengasasan dan infitah daripada infataha maksudnya keterbukaan. Dua-dua kalimah ini menjadi istilah untuk membayangkan tabiat kerja antara dua marhalah.

Ta’sis adalah fasa permulaan dakwah atau fasa penyediaan batu asas. Kata Ahmad Rashid[1];

“Bermula ta’sis di setiap negara dengan wujud pelopor awal dan dakwah dalam keadaan tenang berkembang memasuki kebanyakan sektor dan lapangan. Cirinya ialah diam tertutup supaya ia tidak terdedah kepada tindakan penghapusan atau tenggelam dengan kerja-kerja umum”.

Manakala infitah ialah fasa kedua di mana setelah dinilai dengan angka dan perkiraan yang teliti bahawa persiapan telah cukup maka dakwah akan memasuki fasa baru yang dipanggil infitah.

“Infitah ialah fasa memperluaskan medan penglibatan keluar organisasi. Cirinya ialah menggunakan pendekatan umum yang berkolektif, mengetuk pemikiran dan persaingan politik”.

Jelas sekali tujuan di sebalik penggunaan terma-terma tersebut iaitu sebuah ijtihad untuk memberi gambaran mudah tentang asas perkiraan dalam perkembangan pemikiran takhtiti (perancangan) yang dianggarkan patut berlaku dalam konteks perkembangan dakwah di mana-mana negara yang baru.

Ia seperti ditegaskan oleh Ahmad Ar-Rashid sendiri tidak semestinya ditiru sepenuhnya begitu, selain dari hanya cadangan yang tidak lebih dari sekadar panduan dan garis umum semata-mata. Pendakwah di satu-satu kawasan boleh berijtihad mengkias atau memetik juzuk yang bersesuaian dengan suasana masing-masing.

Istilah-istilah lain yang juga menunjukan makna yang sama ialah fasa eksklusif dengan pembentukan kumpulan as-sofwah (elit) atau kaedah sulbah, lawannya fasa inklusif  yang bersifat jamahiriah dan amal am.

Pembahagian fasa dakwah kepada ta’sis dan infitah ini bukanlah satu bid’ah yang direka oleh Ar-Rashid semata-mata bahkan merupakan satu method yang diiktiraf dalam pemikiran Ikhwan umumnya. Imam Al-Banna dalam Risalah Taklimnya menggunakan istilah takrif dan takwin untuk menunjukkan kepada perkara yang sama.

Kata Imam Al-Banna marhalah dakwah ini terbahagi kepada tiga:

1. Takrif: iaitu dengan penyebaran fikrah di kalangan masyarakat melalui badan-badan kebajikan, peranannya ialah untuk kebajikan awam, wasilahnya ialah nasihat, tunjuk ajar dan menubuhkan institusi-institusi… dan begitulah seterusnya.
2. Takwin: iaitu memilih peribadi-peribadi yang soleh untuk memikul tanggungjawab dakwah dan menggabungkan setengah mereka kepada setengah yang lain. Metod dakwah di marhalah ini ialah sufi solid dari segi ruhiyyah dan askari solid dari segi amali… dan begitulah seterusnya

Ta’sis dan infitah bukan semata-mata tertib masa.

Kalau kita perhatikan ada sedikit perbezaan antara susunan fasa yang dikemukakan oleh Ar-Rashid dengan apa yang dicatatkan oleh Imam Al-Banna dari segi mana yang dahulu. Sesiapa yang mengkaji gerakan Ikhwan dari awal permulaannya ia bermula dengan infitah (takrif) kemudian baru takwin.

“Dan kadang-kadang berlaku pada perancangan orang-orang yang bekerja untuk fikrah dan dakwah mereka bermula dengan takwin dulu yakni ta’sisi, kemudian selepas dari itu baru iklan yakni takrif, dan itu adalah metod yang lumrahnya berlaku, tetapi dakwah Ikhwan telah tumbuh pada suasana khusus dan dilingkungi oleh sebab-sebab yang khusus menjadikan ia bermula dengan takrif dahulu, kemudian baru berpatah balik kepada takwin”[2].

Kata-kata Imam Al-Banna tersebut memberi erti bahawa beliau mengesahkan bahawa cara yang tabei ialah bermula dengan takwin kemudian takrif, dan beliau juga mengesahkan bahawa apa yang beliau lakukan ialah bersalahan dengan metod asal kerana wujud sebab dan perkiraan khusus.

Maknanya Imam Al-Banna seolah-olah berkata jika wujud sebab dan suasana yang khusus tidak salah jika kita lakukan sebaliknya.

Apa yang saya ingin tonjolkan dalam perbincangan ini ialah aspek keanjalan yang dapat dipelajari dalam kaedah melaksanakan metod dakwah yang berkaitan dengan fasa ini. Tidak timbul soal Ar-Rashid telah menyalahi gurunya dalam mengunjurkan tertib fasa dakwah. Imam Al-Banna kata takrif dulu dan Ar-Rashid kata takwin atau ta’sis dulu. Yang mempengaruhi penentuan marhalah ialah analisa zuruf bukan semata-mata tertib masa.

Kebanyakan kita juga yang baca tulisan Ar-Rashid terpahat dalam kepala kita ta’sis kemudian infitah. Bila dibincang isu infitah, kita takut-takut dan tertanya-tanya, sudah selesaikah tempoh ta’sis sehingga kita fikir untuk masuk marhalah infitah, tanpa kita sedar bahawa Al-Banna sendiri mula dengan infitah kemudian baru taksis.

Jadi apa yang betul dalam hal ini? Anda mungkin marahkan saya, apa buat orang konfius? Dah elok-elok faham, jadi keliru pulak. Sebenarnya apa yang saya mahu anda berfikir dan membangunkan keupayaan berijtihad anda. Dalam hal ini kita tidak boleh beku terikat dengan teks tanpa kita memahami maksud di sebaliknya.

Dalam kes yang kita bicarakan ini, Imam Al-Banna sendiri membuat satu contoh yang cukup baik. Iltizam tertib dalam metod ta’sis dan infitah ialah berdasarkan taqdir az-zuruf (penilaian suasana). Jika suasana sangat positif mengizinkan kita melakukan tajmik meluas, ketidaksempurnaan marhalah ta’sisi tidak harus menghalang harakah untuk ke depan. Dakwah boleh melakukan istidrak (pembaikan) atas kekurangan yang berlaku sementara mengambil peluang yang terbuka yang mungkin tidak kekal lama.

Lagi pun bagi saya dalam konteks dakwah ISMA sekarang dan  suasana persekitaran yang ada di Malaysia, pelaksanaan metod ta’sis dan infitah tidak semestinya terikat sepenuhnya dengan urutan tertib masa dari segi dahulu dan kemudian. Sebaliknya kita perlu memiliki kebijaksanaan untuk mengimbangi antara ijabiyat ta’sisi dan juga infitah. Kita masih berhajat untuk menyempurnakan binaan asas yang kukuh di samping pada masa yang sama kita tidak boleh membiarkan ruang keterbuakaan berlalu begitu sahaja.

“Tetapi ciri-ciri ini sepertimana ia menghalang dari tindakan bunuh diri dan melakukan lompatan cepat, ia juga dari bab yang lain menuntut tindakan proaktif dalam merebut peluang, bersiap untuk masuk setiap ruang yang terbuka, pada waktu yang munasabah, kerana boleh jadi pintu yang terbuka cepat tertutup”.(Al-Masar m/s 71)

Oleh itu metode kerja kita hari ini ialah menggabungkan ijabiyyat kedua-dua fasa sekali gus. Pada waktu kita melakukan perluasan amal, kita pastikan juga kesinambungan generasi ta’sis dan kaedah sulbahberterusan. Kita perlu mencuba kaedah baru, membina kaedah sulbah dan ciri-ciri generasi ta’sisi dalam biah yang inklusif.

Pengalaman lepas mengajar kita bahawa membentuk golongan elit dakwah jauh dari medan amal umum tidak menjamin sepenuhnya hasil yang diharapkan. Di samping banyak juga kecacatan berlaku di mana ciri-ciri rijal marhalah ta’sis sukar dikembangkan untuk memenuhi tuntutan marhalah infitah. Keinginan untuk terus selesa di zon eksklusif terus menjadi belenggu golongan ta’sis.

Jesteru lebih baik pada pandangan saya pembinaan kaedah sulbah disempurnakan dalam suasana inklusif bukan eksklusif. Mereka bukan sahaja dilatih tubi agar memiliki keampuhan dalam menguasai ciri-ciri rabbaniah tetapi dalam masa yang sama diuji dengan karenah-karenah hidup sebenar dan memenuhi tuntutan kehendak-kehendak  medan. Kita bukan sahaja mahu orang yang hebat menangis takut kepada Allah di atas sejadah di mihrab-mihrab, tetapi tidak tahan dengan godaan dunia dan cabaran amal yang sukar, tatapi kita mahu mereka yang disebut sebagai rubannu lailin wa fursan nahar, ahli ibadat di malam hari dan tentera berkuda di siang hari.

Apa yang menjadi perhintungan ialah muwazanah, perimbangan berterusan antara ijabiyyat dua marhalah. Kegagalan kita untuk memahami dan mendalami erti di sebalik penentuan fasa/marhalah menyebabkan kita takut atau ragu untuk “keluar dari marhalah”. Isunya bukan berta’abud dengan berpegang kepada teks tetapi kepekaan berterusan dalam menilai perkembangan dalaman dan luaran berdasarkan perimbangan maslahat.

Pemikiran eksklusif dalam suasana infitah.

Kalau kita perhatikan perkara-perkara yang dicatatkan oleh Ar-Rashid dan apa yang sebut oleh Al-Banna sendiri, yang menjadi paksi dalam mempengaruhi penentuan fasa ialah suasana atau zuruf. Ulama’ usul mengatakan; apabila berubah suasana akan berubah hukum. Kepakaran yang perlu wujud ialah mengandaikan suasana.

Bila kita tidak memahami fomula ini, lalu kita berpegang dengan teks zahir tanpa pernah membuat analisa susana setempat akan berlaku sesuatu yang songsang dalam penampilan kita. Sebagai contoh di Malaysia yang disifatkan dengan suasana keterbukan berbanding dengan negara Arab, apabila kita menggunakan penilaian suasana Arab dalam menetukan metod pergerakan (ta’sis atau infitah) di Malaysia kita dapati kesongsangan telah berlaku. Pendakwah hidup dalam zuruf terbuka dengan mentaliti eksklusif. Dua puluh tahun dakwah tidak berkembang dan menampakkan wajahnya.

Penulis-penulis kitab dakwah yang menekankan kepentingan fasa ta’sis termasuk Ar-Rashid pun mengingkari bila melihat tingkah laku dakwah di Malaysia kekal eksklusif bertahun-tahun lamanya walaupun suasana jauh berbeza dengan suasana mereka di negara Arab. Puncanya kerana jumud dengan teks dan tiada ijtihad tatbiqi dalam menilai suasana berlaku.

---

[1] Rujuk tajuk 5 dan 6 dalam Al-Masar, oleh Ar-Rashid

[2] Risalah Manhaj, Rejab 1357 bersamaan 1938M.

Ustaz Abdullah Zaik Abdul Rahman,
Presiden,
Ikatan Muslimin Malaysia (ISMA)
Blog: Perjalanan